Saatçi Dede: Ahmed Eflâkî Dede’nin Hikâyesi

Osmanlı saatçiliği denince akla genellikle Avrupa’dan gelen gösterişli saatler gelir. Oysa 19. yüzyıl İstanbul’unda, Avrupalı rakiplerine kafa tutan saatler yapan bir usta vardı: Tekirdağlı bir Mevlevi dervişi, sultan türbesinde vakit tutan bir muvakkit, Paris atölyelerinde mine sanatını öğrenmiş bir zanaatkâr. Adı Ahmed Eflâkî Dede’ydi, ama İstanbul onu kısaca “Saatçi Dede” diye tanıdı. Bugün eserleri Topkapı ve Dolmabahçe saraylarında sergileniyor; hikâyesi ise hâlâ pek az biliniyor.

Tekirdağ’dan İstanbul’a: bir dervişin yolculuğu

Ahmed Eflâkî, hicri 1223’te, yani 1808’de Tekirdağ’da doğdu. Babası Kırım kökenli bir aileden geliyordu; kaynaklarda adı Kırımlızade Ali Efendi ya da Seyyid Hâmid Kırımî Efendi olarak geçiyor. İlk eğitimini Tekirdağ’da tamamladı ve 1825 civarında İstanbul’a geldi.

İstanbul’da hayatını belirleyen kapı Yenikapı Mevlevihanesi oldu. Burada çilesini doldurarak “dede” unvanını aldı. Mevlevihaneler yalnızca birer tasavvuf merkezi değil, aynı zamanda musiki, hat ve ilim yuvalarıydı. Genç derviş 1828’de ilm-i felek, yani astronomi öğrenmeye başladı. “Eflâkî” lakabı da gökyüzü ve felek bilgisindeki başarısından geliyor: Arapçada felek “gök küresi”, eflâk ise onun çoğulu.

Saatçiliği ise büyük ölçüde kendi kendine öğrendi. Astronomi bilgisiyle mekanik merakı birleşince, gök cisimlerinin hareketini ölçen bir derviş, zamanın kendisini ölçen bir ustaya dönüştü.

Sultan türbesinde vakit tutan usta

Osmanlı’da zamanı resmî olarak tutan kurum muvakkithaneydi. Namaz vakitlerini belirleyen, şehrin saatlerini ayarlayan muvakkitler, hem astronom hem saatçi olmak zorundaydı. Bu kurumun nasıl işlediğini Muvakkithane: Osmanlı’da Saatin Resmî Adresi yazımızda anlattık.

Divanyolu’nda inşa edilen II. Mahmud Türbesi’nin muvakkithanesi açıldığında, buranın ilk muvakkiti Ahmed Eflâkî Dede oldu. Türbe 1840’ta tamamlanmıştı ve muvakkithane kısa sürede şehrin saat ayarı için en güvenilir adreslerinden biri hâline geldi. Dede’nin işi yalnızca türbeyle sınırlı değildi; Sadrazam Fuad Paşa’nın konağındaki saatleri ayarlamak gibi görevleri de vardı. İmzasında bu görevini gururla kullanırdı: “Muvakkit-i cennetmekân Sultan Mahmud Hân Ahmed Eflâkî el-Mevlevî”.

Ayda bir kurulan saat ve padişahın ödülü

Eflâkî Dede’nin adını saraya duyuran eser, 1847’de padişaha sunduğu bir saatti. O dönemde saatlerin çoğu günde bir ya da haftada bir kurulurdu. Dede’nin saati ise ayda yalnızca bir kez kurulması yetecek şekilde tasarlanmıştı. Bu teknik başarı, Sultan Abdülmecid’in takdirini kazandı ve usta ödüllendirildi.

Bilinen imzalı saatlerinin sayısı on ile on bir arasında. Az gibi görünse de her biri, tek bir ustanın aylar süren emeği. İstanbul Ansiklopedisi’nin aktardığı en önemli parçalardan biri, dört yüzlü bir saat. Ortasında bir küre, altında saniye göstergesi bulunuyor, minesinin üzerinde “Eflâkî Dede Âsitane” yazıyor. Kaynaklar bu saatte Mevlevi semaını andıran dönen bir hareketten de söz eder: dervişin hem inancı hem mesleği, aynı mekanizmada buluşur. Dış aksamı ise cıva yaldızla kaplanmıştır.

Londra’ya geç kalan, Paris’te ustalaşan derviş

1851’de Londra’da düzenlenen büyük uluslararası sergi, sanayi devriminin vitrini olacaktı. Osmanlı Devleti de katılımcılar arasındaydı ve Eflâkî Dede sergiye gönderildi. Ne var ki yolculuk uzun sürdü ve usta sergiye yetişemedi.

Bu talihsizlik, hayatının en verimli dönemine dönüştü. Londra’dan Paris’e geçen Dede, yaklaşık iki yıl Fransız saat atölyelerinde çalıştı. Kaynaklar Paul Garnier’nin atölyesini ve İstanbul Ansiklopedisi’nde “Bireke” olarak geçen Breguet’yi anar. Burada özellikle mine işçiliğini öğrendi. 1853’te İstanbul’a döndüğünde, Avrupa’nın en iyi atölyelerinin tekniğini Osmanlı zevkiyle birleştirebilen ender ustalardan biriydi. Breguet’nin Osmanlı sarayıyla ilişkisini Breguet ve Osmanlı Sarayı yazımızda okuyabilirsiniz.

❁ ❁ ❁

Londra’ya geç kalan derviş, Paris’te Avrupa’nın en iyi atölyelerinin sırlarını öğrenerek döndü.

Sergiler, saraylar ve imza

Dede’nin eserleri 1863’te İstanbul’da açılan Sergi-i Umumi-i Osmani’de, yani ilk büyük Osmanlı sanayi sergisinde de yer aldı. Saatlerinin bir kısmı iskelet formundaydı: mekanizma gizlenmez, aksine dişlilerin işleyişi bir sanat eseri gibi sergilenirdi.

Dolmabahçe Sarayı’ndaki büyük salon saatlerinden birinin de ona ait olduğu aktarılır. İstanbul Ansiklopedisi, saatlerinden birinin Topkapı Sarayı’na satıldığını yazar. Bugün Topkapı Sarayı’nın yeni açılan Saat Müzesi‘nde Osmanlı ustalarına ayrılan bölümde Eflâkî Dede imzalı eserler sergileniyor. Dolmabahçe Sarayı ve İş Bankası Müzesi de ustanın saatlerine ev sahipliği yapan yerler arasında anılıyor.

Bir okul bırakan usta: Mehmed Şükrü ve Hüseyin Hâkî

Eflâkî Dede’nin belki de en kalıcı mirası, yetiştirdiği ustalar. Öğrencisi Mehmed Şükrü, kendi yaptığı saatlerin üzerine hocasının adını da yazacak kadar ona bağlıydı. Mehmed Şükrü’nün 1852–53 tarihli bir masa saati bugün Topkapı Sarayı Saat Müzesi’nde sergileniyor. Dede’nin oğlu Seyyid Hüseyin Hâkî de babasının mesleğini sürdürerek iyi bir saatçi oldu.

Ailesine dair bilgiler de kaynaklarda yer alıyor: 1848’deki hac dönüşünde evlenen Dede’nin üç kızı (Fatma, Seza, Hatice) ve Galip adında bir oğlu oldu.

Ahmed Eflâkî Dede’nin son yılları

Ahmed Eflâkî Dede, ömrünün son yıllarını Cağaloğlu’nda geçirdi. Kaynaklar ölüm tarihi konusunda ayrılır: İstanbul Ansiklopedisi 1876’yı (hicri 1293), diğer kaynaklar 9 Mart 1875’i verir. Kesin olan şu: Osmanlı’nın en parlak saat ustalarından biri, ardında imzalı saatler, yetiştirdiği öğrenciler ve “Saatçi Dede” lakabını bırakarak hayata veda etti.

Sonuç: Zamanı hem ölçen hem süsleyen derviş

Ahmed Eflâkî Dede’nin hikâyesi, Osmanlı’nın saati yalnızca Avrupa’dan satın alan bir pazar olmadığını gösteriyor. Mevlevi dergâhında yetişen, sultan türbesinde vakit tutan, Paris’te mine öğrenen ve İstanbul’da okul kuran bir usta, Türk saatçiliğinin unutulmaya yüz tutmuş zirvelerinden biri. Osmanlı’da saatin daha geniş hikâyesi için Takiyüddin’den Saat Kulelerine ve Türk Saatçiliği yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Kaynaklar: İstanbul Ansiklopedisi (Nureddin Rüşdi Büngül), İstiklal Gazetesi, Trakya Gazetesi, Anadolu Ajansı; Kolundanevar editoryal derleme. Görseller: Rijksmuseum, The Metropolitan Museum of Art (CC0) ve Wikimedia Commons (kamu malı).

Bu yazı bağımsız bir editoryal içeriktir; reklam veya sponsorlu içerik değildir. Yazıda adı geçen marka ve modellerden herhangi bir ücret ya da ürün alınmamıştır. Ayrıntılar için: Yayın İlkeleri

Okumaya Devam Edin

• Muvakkithane: Osmanlı’da Saatin Resmî Adresi
• Breguet ve Osmanlı Sarayı: Türk Rakamlı Saatler
• Topkapı Sarayı Saat Müzesi: 380 Saatlik Hazine
• Türk Saatçiliği: Anadolu’nun Zamanla İmtihanı