Saati Kim Ayarladı? Greenwich ve Alaturka Saat
Alaturka saat, gün batımını sıfır noktası kabul eden ve Osmanlı’da yüzyıllarca kullanılan zaman sistemidir. Alaturka saat, günün başlangıcını gün batımına göre hesaplayan geleneksel zaman sistemidir.
19. yüzyılın ortasına kadar her şehir zamanı kendi güneşine göre ayarlardı. Öğle vakti, Güneş’in gökyüzünde en yükseğe çıktığı andı. Bu yüzden komşu iki şehrin saatleri arasında birkaç dakikalık fark olması doğaldı ve kimseyi rahatsız etmiyordu.
İçindekiler
Demiryolu sorunu
Trenler her şeyi değiştirdi. Her istasyonun farklı bir saati olunca tarifeler kâbusa dönüşüyordu. İngiltere’de demiryolu şirketleri 1840’lardan itibaren tüm hatlarda Greenwich saatini kullanmaya başladı. ABD’de demiryolları 1883’te kıtayı standart saat dilimlerine böldü.
1884: Başlangıç meridyeni
1884’te Washington’da toplanan Uluslararası Meridyen Konferansı, Londra’daki Greenwich Kraliyet Gözlemevi’nden geçen meridyeni dünyanın sıfır noktası olarak kabul etti. Dünya, her biri yaklaşık 15 derecelik dilimlere ayrıldı. Bu, bugün kullandığımız saat dilimi sisteminin temelidir.
Alaturka ve alafranga
Osmanlı’da günlük hayat uzun süre “ezani” ya da alaturka saate göre yaşandı. Bu sistemde gün güneşin batışıyla başlar ve saat 12’yi gösterirdi. Batı usulü saate ise alafranga denirdi. Bu yüzden Osmanlı dönemine ait pek çok cep saatinde ve saat kulesinde iki farklı kadran ya da iki farklı ayar bulunur.
Türkiye, 26 Aralık 1925’te kabul edilen kanunla uluslararası saat ve takvim sistemine geçti; uygulama 1 Ocak 1926’da başladı. Aynı kanunla Miladi takvim de resmî takvim oldu. Türkiye 2016’dan bu yana yıl boyunca UTC+3 saatini kullanıyor.
Bugün telefonlarımız saati kendiliğinden ayarlıyor. Ama bu sadeliğin arkasında demiryolları, uluslararası konferanslar ve bir ülkenin yaşam ritmini değiştiren kararlar var.
Muvakkithaneler: Osmanlı’nın Zaman Büroları
Alaturka saatin zor bir yanı vardı: gün batımı her gün birkaç dakika kaydığı için saatlerin sürekli yeniden ayarlanması gerekiyordu. Bu işi, büyük camilerin yanındaki muvakkithanelerde çalışan muvakkitler üstlenirdi. Namaz vakitlerini hesaplayan bu uzmanlar aynı zamanda mahallenin saat ayar merkeziydi; halk cep saatini muvakkithanenin penceresindeki saate bakarak düzeltirdi.
19. yüzyılın sonunda tren ve vapur tarifeleri, telgraf ve resmî daireler alafranga saate geçmeye başladı. Bir süre iki sistem yan yana yaşadı; gazeteler ve tarifeler saatleri her iki usule göre de verirdi. Dönemin çift kadranlı cep saatleri bu geçişin en somut tanıklarıdır.
GMT’den UTC’ye
Greenwich Ortalama Saati, Dünya’nın dönüşüne dayanıyordu. Dünya’nın dönüşü ise tam düzenli değildir. 1972’den beri dünyanın resmî zaman ölçeği, atom saatlerine dayanan Eşgüdümlü Evrensel Zaman, yani UTC’dir. Gündelik kullanımda GMT ve UTC aynı saati gösterir.
Sık Sorulan Sorular
Alaturka saatte gün kaçta başlar?
Gün batımında. Güneş battığı an saat 12 kabul edilir ve yeni gün başlar.
Türkiye hangi saat dilimini kullanıyor?
2016’dan beri yıl boyunca UTC+3. Yaz ve kış saati arasında geçiş yapılmıyor.
Her ülke tam saatlik dilim mi kullanır?
Hayır. Hindistan UTC+5.30, Nepal UTC+5.45 kullanır. Çin ise beş dilime yayılan topraklarında tek bir resmî saat uygular.
Daha fazla bilgi için: Wikipedia: Greenwich Mean Time (İngilizce)
Özetle alaturka saat sisteminde güneş battığı an saat 12 kabul edilir ve günün saatleri buradan itibaren sayılır. Gün batımı mevsime göre değiştiği için alaturka saat kullananlar saatlerini neredeyse her akşam yeniden ayarlamak zorundaydı; bu işi de büyük ölçüde muvakkithaneler üstlenirdi. Türkiye’de 1926’dan itibaren uluslararası saat sistemine geçilmesiyle alaturka saat gündelik hayattan çekildi, ancak bazı eski cep saatlerinde ve cami saatlerinde izleri hâlâ görülebilir.
Okumaya Devam Edin
- John Harrison ve Boylam Problemi: Bir Saatin Okyanusları Fethi
- Takiyüddin’den Saat Kulelerine: Osmanlı’da Zamanın Peşinde
- Türk Saatçiliği: Anadolu’nun Zamanla İmtihanı
- 10 Ekim Dünya Saat Günü: Neden 10:10?
