Co-Axial Eşapman: George Daniels’ın Devrimi

Bu yazıda co-axial eşapmanın nasıl doğduğunu, nasıl çalıştığını ve onu icat eden George Daniels’ın hikâyesini anlatıyoruz.

Londra’nın yoksul bir semtinde büyüyen bir çocuk, eline geçen bir saati söküyor. İçindeki dişliler, yaylar ve küçücük parçalar önüne yayılıyor. Çocuk bunları korkuyla değil, hayranlıkla izliyor. O çocuğun adı George Daniels’tı. Yıllar sonra, mekanik saatin kalbinde iki yüz yılı aşkın süredir değişmeyen bir parçayı yeniden tasarlayacaktı.

Önce Anlayalım: Eşapman Nedir?

Mekanik bir saatin içinde yüzlerce parça bulunur, ama hepsinin anlamını belirleyen tek bir düzenek vardır: eşapman, yani kaçış mekanizması. Görevi basit ama kritiktir: zemberekte depolanan enerjiyi düzenli ve eşit aralıklarla serbest bırakmak. Eşapman olmasaydı zemberek tüm enerjisini bir anda boşaltır, ibreler birkaç saniye içinde dönüp dururdu.

Eşapman, balans çarkıyla birlikte çalışır. Balans belirli bir ritimle salınır; eşapman her salınımda dişli dizisinin bir adım ilerlemesine izin verir ve balansa küçük bir itki vererek salınımın sürmesini sağlar. Saatin hassasiyeti büyük ölçüde bu ikilinin ne kadar düzenli çalıştığına bağlıdır.

İsviçre Ankrajı ve Yağ Sorunu

Bugün mekanik saatlerin büyük çoğunluğu, İngiliz saatçi Thomas Mudge’ın 1750’lerde geliştirdiği serbest ankraj (lever) eşapmanının bir türünü kullanır. Bu tasarım güvenilir, kendiliğinden çalışmaya başlayan ve seri üretime uygun bir çözümdür; saatçilik tarihinin en başarılı icatlarından biridir.

Ama bir zayıf noktası vardır. Ankrajın palet taşları, eşapman çarkının dişleri üzerinde kayarak enerji aktarır. Bu kayma sürtünme yaratır, sürtünme de yağlama gerektirir. Yağ zamanla kurur, koyulaşır ya da dağılır; sürtünme artar, balansın salınımı zayıflar, hassasiyet düşer ve saat servise gider. Mekanik saatçilik bu döngüyü uzun süre kaçınılmaz bir gerçek olarak kabul etti. George Daniels ise etmedi.

George Daniels Kimdir?

Daniels 1926’da Londra’da, kalabalık ve yoksul bir ailede doğdu. İkinci Dünya Savaşı yıllarında orduda görev yaptı; savaştan sonra saat tamir ederek geçimini sağladı ve saatçilik eğitimini sürdürdü.

Ustalığını büyük ölçüde Abraham-Louis Breguet’nin saatlerini restore ederek geliştirdi ve zamanla bu alanın dünyadaki en büyük otoritelerinden biri oldu. 1975’te yayımladığı “The Art of Breguet” hâlâ konunun temel kaynağıdır.

Her şeyi kendisi yapmak

Daniels’ı benzersiz kılan, bir saatin yapımı için gereken onlarca farklı zanaatı tek başına icra edebilmesiydi. Kasa, kadran, ibreler ve mekanizmanın neredeyse her parçası onun atölyesinden çıkıyordu. Kendi saatlerinde Breguet’nin dilini sürdürdü: giyoş işlemeli gümüş kadranlar, mavileştirilmiş ibreler ve sade, okunaklı bir düzen. Hayatı boyunca yalnızca birkaç düzine saat tamamladı; bu yüzden her biri koleksiyon dünyasında son derece değerlidir.

Çözüm: Co-Axial Eşapman Nasıl Çalışır?

Daniels, 1970’lerin ortasında ankrajın bu temel sorununa farklı bir yoldan yaklaşan yeni bir eşapman tasarladı: Co-Axial, yani eş eksenli eşapman. Adını, aynı eksen üzerinde birlikte dönen iki katlı eşapman çarkından alır.

Geleneksel ankrajda enerji, yüzeylerin birbiri üzerinde kaymasıyla aktarılır. Co-Axial tasarımda ise itki büyük ölçüde doğrudan, itme yoluyla verilir ve kayan sürtünme belirgin biçimde azalır. Bunun pratikteki anlamı şudur:

• Daha az yağ ihtiyacı: Temas yüzeylerindeki kayma azaldığı için kritik noktalardaki yağlama ihtiyacı düşer.
• Zamanla daha kararlı hassasiyet: Yağ daha yavaş bozulduğu için saatin performansı yıllar içinde daha az değişir.
• Daha uzun servis aralıkları: Üreticiler bu sayede servis aralıklarını uzatmayı hedefler.

Daniels icadının önemini biliyordu. Ancak saat endüstrisini ikna etmek, onu tasarlamaktan çok daha uzun sürecekti.

İsviçre’nin Tereddüdü

Daniels tasarımını, aralarında İsviçre’nin en büyük markalarının da bulunduğu üreticilere tanıttı. Zamanlama çok kötüydü: 1970’ler, ucuz ve son derece hassas kuvars saatlerin İsviçre saat endüstrisini sarstığı kuvars kriziyle geçiyordu. Fabrikalar kapanıyor, binlerce kişi işini kaybediyordu. Böyle bir ortamda mekanik bir saatin eşapmanını yeniden tasarlamak kimsenin önceliği değildi.

Daniels yılmadı. Yıllarca sunumlar yaptı, fikrini anlattı ve bu arada kendi saatlerini tek tek, elle üretmeye devam etti.

1999: Omega ve Seri Üretim

Sonunda Swatch Group’un başındaki Nicolas Hayek ve Omega bu fikre inandı. 1990’larda yapılan anlaşmanın ardından Omega, 1999’da sınırlı sayıda üretilen bir De Ville modeliyle Co-Axial eşapmanlı ilk seri üretim saati piyasaya sürdü. Co-Axial, böylece yaklaşık 250 yıl sonra seri üretime giren ilk yeni pratik saat eşapmanı olarak anılmaya başladı.

Bugün Omega’nın mekanik saatlerinin büyük bölümü Co-Axial eşapmanla çalışıyor. Markanın Master Chronometer sertifikalı mekanizmaları da bu eşapmanın geliştirilmiş sürümlerini kullanıyor.

Space Traveller ve Daniels’ın Saatleri

Daniels’ın en ünlü eseri Space Traveller cep saatidir. Adını 1969’daki Ay’a inişten alan saat, hem bildiğimiz güneş zamanını hem de yıldızlara göre ölçülen yıldız zamanını gösterir. Daniels onu, uzayda yolculuk eden birinin işine yarayacak bir saat olarak tarif ederdi. Space Traveller I, 2019’da Sotheby’s Londra’da 3,6 milyon sterline satıldı.

Kariyerinin sonlarına doğru Daniels, çırağı Roger Smith ile birlikte Co-Axial eşapmanlı, sınırlı sayıda kol saati de üretti. Bunların en bilineni, Co-Axial’in 35. yılı için hazırlanan Anniversary serisidir.

Saatçiliğin Dönüm Noktaları

• 1656–1657: Christiaan Huygens sarkaçlı saati geliştirdi; saatlerin hassasiyeti bir anda kat kat arttı.
• 1675: Huygens, taşınabilir saatlerin hassasiyetini kökten değiştiren balans yayını (spiral) tanıttı.
• 1750’ler: Thomas Mudge serbest ankraj eşapmanını geliştirdi; bugünkü mekanik saatlerin temeli atıldı.
• 1801: Abraham-Louis Breguet tourbillonun patentini aldı.
• 1969: Seiko, Astron ile dünyanın ilk kuvars kol saatini satışa sundu.
• 1970’lerin ortası: George Daniels Co-Axial eşapmanı tasarladı.
• 1999: Omega ilk seri üretim Co-Axial saati piyasaya sürdü.

Gerçekten En Büyük Devrim Bu mu?

Bu soru tartışılabilir ve tartışılmalı. Kuvars devrimi çok daha büyük bir sarsıntı yarattı: milyarlarca insanın saat kullanma alışkanlığını değiştirdi, İsviçre saatçiliğini neredeyse yok etti, sonra Swatch ile yeniden doğmasına zemin hazırladı. Ankraj eşapmanının icadı ise modern mekanik saatin altyapısını kurdu.

Co-Axial’i farklı kılan, tamamen saatçiliğin içinden doğmasıdır. Tourbillon gibi mevcut sistemi bir dış hataya karşı dengelemeye çalışmadı; mekanik saatin en temel sorunlarından birine, sürtünme ve yağ bağımlılığına, yeni bir çözüm önerdi. Bir usta mevcut sistemin sınırlarını gördü ve uzun yıllar reddedilmesine rağmen bu sınırları aştı. Bu yüzden Co-Axial yalnızca teknik bir ilerleme değil, aynı zamanda bir azim hikâyesidir.

Miras: Bir Adam, Bir Atölye

Daniels’ın 1981’de yayımlanan “Watchmaking” kitabı bugün hâlâ saat ustalarının başucu kaynağıdır. Hayatının son yıllarını Man Adası’nda geçiren Daniels, Britanya devletinin MBE ve CBE nişanlarıyla onurlandırıldı ve 2011’de hayatını kaybetti. Tek çırağı Roger Smith, aynı adadaki atölyesinde onun geleneğini sürdürüyor ve bugün dünyanın en çok aranan bağımsız ustalarından biri.

“Bir saat ustası, saati baştan sona kendisi yapabilmelidir” düşüncesi, bağımsız saatçiliğin manifestosu olarak yaşamaya devam ediyor.

Co-Axial Eşapman ve George Daniels Hakkında Sık Sorulan Sorular

Co-Axial eşapmanın kullanıcıya faydası ne?

Sürtünme azaldığı için yağ daha yavaş bozulur. Sonuç, zaman içinde daha kararlı bir hassasiyet ve daha uzun servis aralıklarıdır.

Co-Axial saat daha mı hassas çalışır?

Asıl avantajı, hassasiyetin yıllar içinde daha kararlı kalmasıdır. Yeni ve iyi ayarlanmış geleneksel bir ankraj eşapmanı da çok hassas çalışabilir; fark zamanla ve servis aralıklarında ortaya çıkar.

Co-Axial eşapmanı hangi markalar kullanıyor?

Seri üretimde Co-Axial denince akla Omega gelir; markanın mekanik saatlerinin büyük bölümünde bu eşapman bulunur. Daniels ve Roger Smith de kendi saatlerinde Co-Axial kullandı.

Roger Smith kimdir?

Daniels’ın tek çırağıdır. Man Adası’ndaki atölyesinde yılda yalnızca az sayıda saat üretir ve saatin neredeyse tamamını kendi atölyesinde yapma geleneğini sürdürür.

Zamanın stili bilekte başlar. — kolundanevar

Daha fazla bilgi için: Wikipedia: Coaxial escapement (İngilizce) · Wikipedia: George Daniels (İngilizce)

Bu yazı bağımsız bir editoryal içeriktir; reklam veya sponsorlu içerik değildir. Yazıda adı geçen marka ve modellerden herhangi bir ücret ya da ürün alınmamıştır. Fiyatlar yayın tarihindeki bilgilerdir ve değişebilir. Ayrıntılar için: Yayın İlkeleri

Okumaya Devam Edin

• François-Paul Journe: “Buldu ve Yaptı”
• Philippe Dufour ve Simplicity: Mükemmel Bitiş Dersi
• Saat Kalibresi Nedir? ETA, Sellita, Seiko, Miyota ve “In-House” Rehberi