John Harrison ve Boylam Problemi

2 dakika okuma süresi

John Harrison, denizde boylam problemini çözen deniz kronometresiyle navigasyon tarihini değiştirdi. John Harrison, denizde boylam hesabını mümkün kılan saatleriyle tarihe geçti.

18. yüzyılın başında denizcilerin enlemi bulması kolaydı; Güneş’e ya da yıldızlara bakmak yetiyordu. Boylamı bulmak ise neredeyse imkânsızdı. Hatalı rotalar nedeniyle gemiler kayalıklara çarpıyor, binlerce denizci hayatını kaybediyordu.

İçindekiler

20.000 sterlinlik ödül

1714’te İngiliz Parlamentosu Boylam Yasası’nı çıkardı ve boylamı belirli bir hassasiyetle bulmanın pratik bir yolunu gösterene 20.000 sterline varan bir ödül vaat etti. Bu, bugünün parasıyla milyonlarca sterlin demekti.

Çözümün mantığı basitti: bir gemi, kalkış limanının saatini doğru taşıyabilirse, yerel öğle vaktiyle arasındaki fark doğrudan boylamı verir. Dört dakikalık fark bir dereceye karşılık gelir. Ama sallanan, ıslak ve sıcaklığı sürekli değişen bir gemide haftalarca doğru çalışan bir saat yoktu.

Bir marangozun ısrarı

1693’te doğan John Harrison resmî bir saatçilik eğitimi almamıştı; marangozdu ve ilk saatlerini ahşaptan yapmıştı. Hayatının kırk yılından fazlasını bu soruna adadı. Büyük ve karmaşık H1, H2 ve H3 deniz saatlerinin ardından, bambaşka bir yaklaşımla iri bir cep saati boyutunda H4’ü yaptı.

1761’de H4, Jamaika’ya giden bir gemide denendi ve yolculuk sonunda yalnızca birkaç saniye sapma gösterdi. Buna rağmen ödül komitesi, astronomik yöntemleri savunan bilim insanlarının etkisiyle ödemeyi yıllarca geciktirdi. Harrison ancak Kral III. George’un desteğiyle, 1773’te Parlamento’dan önemli bir tutar alabildi. Üç yıl sonra öldü.

Harrison H1 deniz saati – Royal Observatory Greenwich

Miras

Harrison’ın saatleri bugün Greenwich’teki Kraliyet Gözlemevi’nde sergileniyor. Kaptan James Cook ikinci büyük seferinde H4’ün bir kopyasını taşıdı ve onu “güvenilir dostumuz” diye andı. Deniz kronometresi kısa sürede tüm donanmaların standart donanımı oldu; denizcilik tarihi Harrison’dan önce ve sonra diye ikiye ayrıldı.

Harrison’ın Saatçiliğe Bıraktıkları

Harrison yalnızca bir yarışmayı kazanmadı; bugün hâlâ kullanılan çözümler geliştirdi. Sıcaklık değişiminde boyu sabit kalan ızgara sarkaç, yağlama gerektirmeyen “çekirge” eşapmanı, sıcaklığı dengeleyen bimetal şerit ve kafesli rulman bunların başında gelir. Bimetal şerit bugün termostatlarda, rulman ise neredeyse her makinede karşımıza çıkar.

Rakip Yöntem: Ay Mesafeleri

Harrison’ın en büyük rakibi bir saat değil, gökyüzüydü. Kraliyet Astronomu Nevil Maskelyne, Ay’ın yıldızlara göre konumunu ölçerek boylam bulmayı savunuyordu. Yöntem işe yarıyordu ama açık hava, karmaşık tablolar ve uzun hesaplar gerektiriyordu. Kronometreler ucuzlayana kadar iki yöntem denizlerde birlikte kullanıldı.

H4’ün ardından Harrison bir saat daha yaptı. H5, 1772’de bizzat Kral III. George tarafından sarayın özel gözlemevinde denendi ve on haftada yalnızca birkaç saniye saptı. Kralın Harrison’a sahip çıkması bu denemeden sonradır.

John Harrison Hakkında Sık Sorulan Sorular

Boylam bulmak için neden saate ihtiyaç var?

Dünya 24 saatte 360 derece döner; yani her saat 15 dereceye karşılık gelir. Kalkış limanının saati ile bulunduğunuz yerin yerel saati arasındaki fark, kaç derece doğuya ya da batıya gittiğinizi verir.

Harrison ödülün tamamını aldı mı?

Resmî Boylam Ödülü hiç kimseye verilmedi. Harrison yıllara yayılan ödemelerle ve 1773’teki Parlamento kararıyla toplamda ödüle yakın bir tutar aldı.

Harrison’ın saatleri bugün çalışıyor mu?

H1, H2 ve H3 Greenwich’te çalışır durumda sergileniyor. H4 ise korunması için durdurulmuş hâlde tutuluyor.

Daha fazla bilgi için: Wikipedia: John Harrison (İngilizce)

Özetle John Harrison, denizde boylamın belirlenmesi için gerekli hassas zaman ölçümünü sağlayan deniz kronometrelerini geliştiren İngiliz bir saat ustasıydı. Özellikle cep saati boyutundaki H4, 1761’deki Jamaika yolculuğunda üstün bir hassasiyet gösterdi. John Harrison’un çalışmaları, denizcilikte güvenli seyrin ve modern navigasyonun temel taşlarından biri olarak kabul ediliyor.

Bu yazı bağımsız bir editoryal içeriktir; reklam veya sponsorlu içerik değildir. Yazıda adı geçen marka ve modellerden herhangi bir ücret ya da ürün alınmamıştır. Fiyatlar yayın tarihindeki bilgilerdir ve değişebilir. Ayrıntılar için: Yayın İlkeleri