Atatürk’ün Cep Saati: Conkbayırı ve Omega Efsanesi

3 dakika okuma süresi

Saat tarihinde bazı parçalar mekanizmalarıyla, bazıları ise taşıdıkları hikâyeyle anılır. Türkiye için en anlamlı saat belki de bugün nerede olduğu bilinmeyen bir cep saatidir: 1915’te Conkbayırı’nda Mustafa Kemal’in hayatını kurtaran saat. Bu yazıda o sabahı, saatin Liman von Sanders’e geçişini, yıllardır anlatılan Omega iddiasını ve saatin izinin nasıl kaybolduğunu belgelerin izin verdiği ölçüde anlatıyoruz.

İçindekiler

Atatürk'ün cep saati – Kapağı açık, zincirli antika gümüş cep saati ahşap zemin üzerinde

10 Ağustos 1915, Conkbayırı

Çanakkale Cephesi’nde Anafartalar Grup Komutanı olan Mustafa Kemal, 10 Ağustos 1915 sabahı Conkbayırı’ndaki hücumu bizzat yönetiyordu. Çatışmanın en yoğun anında bir şarapnel parçası göğsünün sağ tarafına, tam cebindeki saatin üzerine isabet etti. Saat parçalandı, şarapnel vücuda giremedi. Geriye yalnızca derin bir kan oturması kaldı.

Mustafa Kemal'in Conkbayırı'nda kayalıklar üzerinde askerlerine bakışını canlandıran tablo — Mustafa Kemal Conkbayırı’nda

Nuri Conker’in aktarımına göre yanındaki subay “Vuruldunuz efendim” dediğinde Mustafa Kemal, askerlerin moralini bozmamak için yalnızca “Sus” diye karşılık verdi. Olayı 1918’de Ruşen Eşref Ünaydın’a anlatırken kullandığı cümle bugün hâlâ en sık alıntılanan tanıklıktır: “Cebimde bulunan saati parça parça etti. Vücuduma nüfuz edemedi.”

Çanakkale Şehitler Abidesi aşağıdan görünüm, ortada Türk bayrağı — Çanakkale Şehitler Abidesi

İki komutan, iki saat

Savaştan sonra Mustafa Kemal, parçalanan saatin enkazını hatıra olarak Alman Mareşal Liman von Sanders’e verdi. Liman Paşa da karşılığında, üzerinde ailesinin asalet arması bulunan kendi saatini ona hediye etti. Böylece bir cephe hatırası, iki komutan arasında karşılıklı bir saygı nişanına dönüştü. Aktarılanlara göre Mustafa Kemal bu saat için “Bu saat benim canımı kurtardı” demişti.

Saat gerçekten Omega mıydı?

Hikâye bugün çoğunlukla “Atatürk’ün Omega saati” olarak anlatılıyor. Bu bilginin iki önemli dayanağı var:

1939: Bir İsviçre saat firması, kayıp saati bulana 250.000 frank ödül vaat eden bir arama kampanyası başlattı. Sonraki yayınlarda bu firmanın Omega olduğu yazıldı.
1966: Omega, 10 Kasım’da Milliyet gazetesine verdiği ilanda saatin bir Omega olduğunu açıkça ileri sürdü. Gazeteci İlhan Selçuk ise bu ilanı Atatürk’ün ticari amaçla kullanılması olarak eleştirdi.

1939 tarihli gazete kupürü: Çanakkale'de Atatürk'ün hayatını kurtaran saat, bir fabrika saati 250 bin franga almak istiyor — 1939 tarihli bir gazete haberi: İsviçreli bir saat fabrikası, saat için 250 bin frank teklif ediyor

Ancak parçalanan saate ait bir fotoğraf, seri numarası ya da satın alma kaydı bilinmiyor. Üstelik bazı aktarımlarda Omega adı, Liman Paşa’nın karşılık olarak verdiği armalı saat için de geçiyor. Bu yüzden marka bilgisinin belgelerle kesin olarak doğrulanamadığını söylemek en doğrusu.

Saat bugün nerede?

Liman von Sanders, Ocak 1919’da saati de yanına alarak Almanya’ya döndü. 1929’daki ölümünden sonra saatin izi kayboldu ve geriye birbirini tutmayan anlatılar kaldı:

Eşi, saatin evlerine giren hırsızlar tarafından çalındığını söyledi.
Başka bir anlatıya göre saat, vitrindeki diğer eşyalarla birlikte satıldı.
1939 tarihli gazete haberleri, saatin Almanya’da bir müzayedede bir Amerikalıya satıldığını yazdı.
Rahip Ludwig Bairer, Şubat 1939’da Berlin Büyükelçiliği’ne saatin yerini bildiğini bildirdi. Ankara Mart ayında yazışmaları başlattı, ancak İkinci Dünya Savaşı’nın patlamasıyla bağlantı koptu.

Etiketli antika cep saatleri koleksiyonu, beyaz kadranlı ve zincirli

Konuyu inceleyen akademik çalışmalar da saati geri getirme çabalarının sonuç vermediğini kaydediyor. Liman Paşa’nın armalı saatinin Anıtkabir Müzesi’nde bulunduğu da yazılıyor, ancak bu bilginin kaynağı net değil.

Bir saatten fazlası

Bugün dünyanın dört bir yanında müzayedelerde rekor fiyatlara satılan saatler var. Ama Conkbayırı’ndaki cep saatinin değeri fiyatla ölçülemez. O saat, bir milletin kaderini değiştiren sabahın sessiz tanığıydı. Belki bir gün bir koleksiyonun çekmecesinden ya da bir müzayede kataloğundan yeniden çıkar. O güne kadar Türk saat tarihinin en büyük kayıp hazinelerinden biri olarak kalacak.

Atatürk’ün cep saati hakkında sık sorulanlar

Atatürk’ün cep saati ne zaman ve nerede parçalandı?

10 Ağustos 1915 sabahı Conkbayırı’nda, Anafartalar Grup Komutanı Mustafa Kemal hücumu bizzat yönetirken bir şarapnel parçası göğsünün sağ tarafına, cebindeki saatin üzerine isabet etti. Saat parçalandı, şarapnel vücuda giremedi.

Mustafa Kemal bu olayı nasıl anlattı?

1918’de Ruşen Eşref Ünaydın’a olayı anlatırken kullandığı cümle bugün en sık alıntılanan tanıklıktır: saatin parça parça olduğunu ve şarapnelin vücuduna nüfuz edemediğini söylemiştir.

Parçalanan saat kime verildi?

Savaştan sonra Mustafa Kemal, parçalanan saatin enkazını hatıra olarak Alman Mareşal Liman von Sanders’e verdi. Liman Paşa da karşılığında, ailesinin asalet armasını taşıyan kendi saatini ona hediye etti.

Atatürk’ün cep saati gerçekten Omega mıydı?

Bu bilgi yaygın olarak anlatılsa da kesin değil. 1939 tarihli bir gazete haberinde İsviçreli bir fabrikanın saat için 250 bin frank teklif ettiği yazıyor; ancak saate ait bir fotoğraf, seri numarası ya da satın alma kaydı bilinmiyor. Bazı aktarımlarda Omega adı, Liman Paşa’nın verdiği armalı saat için de geçiyor.

Atatürk’ün cep saati bugün nerede?

Bilinmiyor. Liman von Sanders Ocak 1919’da saati de yanına alarak Almanya’ya döndü; 1929’daki ölümünden sonra saatin izi kayboldu. Saati geri getirme çabaları sonuç vermedi. Bu nedenle Atatürk’ün cep saati, Türk saat tarihinin en büyük kayıp hazinelerinden biri olarak görülüyor.

Kaynak: Mevlüt Çelebi, “Conkbayırı’nda Atatürk’ün Hayatını Kurtaran Saat”, Belgi Dergisi (2018); CNN Türk, Türkçe Tarih, Habertürk. Görseller: Unsplash (Jason D, Maarten van den Heuvel, Jonathan Cosens).

Bu yazı bağımsız bir editoryal içeriktir; reklam veya sponsorlu içerik değildir. Yazıda adı geçen marka ve modellerden herhangi bir ücret ya da ürün alınmamıştır. Ayrıntılar için: Yayın İlkeleri