Antikythera: Antik Çağın Dişli Bilgisayarı

1901’de bir Ege batığından çıkarılan kireçlenmiş bronz bir yığın, bugün dünyanın bilinen en eski dişli hesap makinesi olarak kabul ediliyor. Antikythera mekanizması, Güneş’in ve Ay’ın gökyüzündeki konumunu, Ay evrelerini, tutulmaları ve hatta olimpiyat oyunlarının takvimini bir kolu çevirerek gösterebiliyordu. Benzer karmaşıklıkta bir dişli düzeneğin yeniden ortaya çıkması için ise yaklaşık 1.500 yıl beklemek gerekecekti.

Sünger avcılarının bulduğu batık

Hikâye 1900’ün başında, Kaptan Dimitrios Kontos ve Symili sünger dalgıçlarının Girit ile Mora arasındaki küçük Antikythera adası açıklarında, yaklaşık 45 metre derinlikte bir batık bulmasıyla başlıyor. Bu, MÖ 70–60 dolaylarında batan Roma dönemine ait bir ticaret gemisiydi. 1900–1901’de Yunan donanmasının desteğiyle yapılan çalışmalar, tarihin ilk büyük sualtı arkeolojisi kazılarından biri oldu. Batıktan bronz ve mermer heykeller, cam ve seramik eserler çıkarıldı.

Mekanizma büyük olasılıkla Temmuz 1901’de yüzeye çıkarıldı ama kimsenin dikkatini çekmedi. 17 Mayıs 1902’de arkeolog Valerios Stais, kırılmış bir parçanın içinde bir dişli çark gördü. Kısa süre sonra Albert Rehm, bunun bir astronomi hesaplayıcısı olabileceğini öne süren ilk kişi oldu.

Ne kadar eski?

Mekanizmanın MÖ 2. yüzyılda yapıldığı düşünülüyor. Farklı çalışmalar MÖ 205 ile MÖ 87 arasında değişen tarihler öneriyor. 2022’de yayımlanan bir çalışma, mekanizmanın başlangıç ayarının MÖ 178 yılına denk geldiğini öne sürdü; ancak bu yapım tarihi değil, düzeneğin “sıfır noktası” olarak yorumlanıyor.

Ahşap bir kutuda bronz dişliler

Mekanizma, yaklaşık 34 × 18 × 9 cm ölçülerinde ahşap bir kutunun içindeydi. Bulunduğunda tek bir kütleydi; bugün 82 ayrı parça halinde korunuyor. Parçalarda en az 30 bronz dişli tespit edildi. En büyük dişlinin çapı yaklaşık 13 cm ve 223 dişi var. Dişler üçgen biçimli ve ortalama aralıkları yalnızca 1,6 mm. Bunların hepsi elle, eğe ile şekillendirildi.

Antikythera mekanizması neyi hesaplıyordu?

Kutunun yan tarafındaki bir kol çevrildiğinde ön ve arka yüzdeki ibreler hareket ediyordu. Ön yüzde burçlar kuşağı ve 365 günlük Mısır takvimi, arka yüzde ise spiral biçimli kadranlar vardı. Mekanizmanın gösterdikleri:

• Güneş ve Ay’ın konumu: Burçlar kuşağı üzerinde.
• Ay evreleri: Yarısı açık, yarısı koyu dönen küçük bir top ile.
• Metonik döngü: 19 yılda 235 ay; Güneş ve Ay takvimlerini uzlaştıran döngü.
• Saros döngüsü: Yaklaşık 18 yıl 11 günde tekrarlanan 223 aylık döngüyle Ay ve Güneş tutulmalarının tahmini.
• Exeligmos: Üç Saros’tan oluşan 54 yıllık döngü.
• Oyunlar kadranı: Olimpiya dahil Panhelenik oyunların dört yıllık takvimi.
• Gezegenler: Bilinen beş gezegenin de gösterildiği düşünülüyor; ancak bu kısmın düzeneği hâlâ tartışmalı.

En şaşırtıcı ayrıntılardan biri, Ay’ın yörüngesindeki değişken hızı taklit eden pim ve yarık düzeneği. Ay gökyüzünde bazen hızlı, bazen yavaş ilerler; mekanizma bu farkı iç içe geçmiş iki dişliyle yeniden üretiyordu.

Sırrı çözenler

Mekanizmanın çözümünde en büyük adımı Yale’den Derek de Solla Price attı. 1951’de konuyla ilgilenmeye başlayan Price, 1971’de parçaların röntgen görüntülerini çıkardı ve 1974’te dişli düzeneğini ilk kez kapsamlı biçimde yayımladı. 2002’de Londra Bilim Müzesi’nden Michael Wright, gezegen göstergeleri olan ilk çalışan modeli yaptı.

2005’te Mike Edmunds liderliğindeki Cardiff ekibi bilgisayarlı tomografiyle parçaların içini taradı ve yüzlerce yeni harf ile dişliyi gün ışığına çıkardı. 2016’daki taramalar Venüs için 462, Satürn için 442 sayılarını ortaya koydu. 2021’de Tony Freeth liderliğindeki University College London ekibi, bilinen tüm verilerle uyumlu yeni bir rekonstrüksiyon yayımladı.

Saatçilikle bağlantısı

Antikythera mekanizması bir saat değildi; zamanı değil, gökyüzünü hesaplıyordu. Ama dişlilerle hareket aktarma fikri, saatçiliğin temelini oluşturur. Mekanizmanın karmaşıklığı ancak 14. yüzyılın astronomik saatleriyle, Richard of Wallingford ve Giovanni de’ Dondi’nin eserleriyle yeniden yakalandı. Bugün lüks saatlerde gördüğümüz Ay evresi, tutulma göstergesi ve astronomik takvimler gibi komplikasyonlar, bu 2.000 yılı aşkın fikrin modern torunları sayılabilir.

Son araştırmalar

Tartışma hâlâ sürüyor. 2020’de yapılan bir çalışma, takvim halkasındaki delik sayısının 365 değil 354 olduğunu öne sürdü; bu, halkanın Güneş değil Ay takvimine göre düzenlendiğine işaret ediyor. Sonraki bağımsız analizler de 354–355 aralığını destekledi. 2025’te ise bir araştırma ekibi, dişlilerdeki üretim hatalarının mekanizmanın hiç düzgün çalışmamış olabileceğini gösterdiğini iddia etti; ekip, taramalardaki kusurların yanıltıcı olabileceği uyarısını da ekledi.

Antikythera mekanizması nerede?

Mekanizmanın tüm parçaları Atina’daki Ulusal Arkeoloji Müzesi’nde sergileniyor. Müzede parçaların yanında rekonstrüksiyonlar ve replikalar da bulunuyor. Atina’ya yolu düşen saatseverler için kaçırılmaması gereken bir durak.

Antikythera mekanizması hakkında sık sorulanlar

Antikythera mekanizması nedir?

MÖ 2. yüzyıla tarihlenen, bronz dişlilerle çalışan bir astronomik hesap düzeneğidir. Güneş ve Ay’ın konumunu, Ay evrelerini ve tutulmaları gösterebiliyordu.

Antikythera mekanizması kaç yaşında?

Yapım tarihi için MÖ 205 ile MÖ 87 arasında farklı tahminler var; yani yaklaşık 2.100–2.200 yaşında.

Kaç dişlisi var?

Günümüze ulaşan parçalarda en az 30 bronz dişli tespit edildi. Rekonstrüksiyonlar özgün mekanizmanın çok daha fazla dişliye sahip olduğunu gösteriyor.

Antikythera mekanizması nerede sergileniyor?

Atina’daki Ulusal Arkeoloji Müzesi’nde.

Kaynak: Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi, Wikipedia. Görseller: Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi.

Bu yazı bağımsız bir editoryal içeriktir; reklam veya sponsorlu içerik değildir. Yazıda adı geçen marka ve modellerden herhangi bir ücret ya da ürün alınmamıştır. Fiyatlar yayın tarihindeki bilgilerdir ve değişebilir. Ayrıntılar için: Yayın İlkeleri

Okumaya Devam Edin

• John Harrison ve Boylam Problemi
• Takiyüddin’den Saat Kulelerine: Osmanlı’da Zamanın Peşinde
• Komplikasyon Sözlüğü: GMT’den Dakika Tekrarına
• Dünyanın En Ünlü Saat Kuleleri: 8 Şehir, 8 Hikâye