Saatler Karanlıkta Nasıl Parlar? Radyumdan Super-LumiNova’ya
Saatler karanlık
Super-LumiNova nedir?
Super-LumiNova, Japon Nemoto & Co. firmasının geliştirdiği stronsiyum alüminat bazlı ışıldayan pigmentin İsviçreli RC Tritec tarafından saat endüstrisi için üretilen versiyonudur. Radyoaktif değildir; gün ışığı veya lamba ışığıyla “şarj olur” ve karanlıkta saatlerce parlar. Bugün Rolex dışındaki İsviçre markalarının büyük çoğunluğu kadranlarında Super-LumiNova kullanır.
Saat fosforu nasıl çalışır?
Günlük dilde “fosfor” denen saat lümü, fotolüminesans prensibiyle çalışır: Kadran ve ibrelerdeki pigment ışığı emer, elektronlarını yüksek enerji seviyesine taşır ve bu enerjiyi karanlıkta yavaş yavaş görünür ışık olarak geri verir. Bu yüzden saat ne kadar güçlü ışık alırsa o kadar parlak ve uzun süre ışıldar. Radyum ve trityum ise dışarıdan ışığa ihtiyaç duymadan, radyoaktif bozunmayla parlıyordu.
ta nasıl parlar? Cevap, yüz yıllık bir kimya ve tasarım hikâyesinde saklı.Bazı saatlerin indeksleri ve ibreleri, gece ya da su altında bile okunabilsin diye parlar. Bu rehberde radyumdan trityuma, Super-LumiNova’dan gaz tüplerine kadar parlayan saatlerin tarihini, bugünkü teknolojilerin nasıl çalıştığını ve eski bir saat alırken nelere dikkat etmeniz gerektiğini anlatıyoruz.
İçindekiler
Saatler Karanlıkta Nasıl Parlar? Kısa Cevap
Saatlerin ibre ve indekslerindeki parlak madde ya gün ışığını depolayıp karanlıkta yavaş yavaş geri veren fotolüminesan bir pigmenttir (Super-LumiNova, Seiko’nun LumiBrite’ı, Rolex’in Chromalight’ı gibi) ya da kendi kendine ışık üreten küçük trityum gaz tüpleridir. Geçmişte bu işi radyoaktif radyum ve trityum boyaları yapıyordu; bugün kadranlarda kullanılan pigmentler radyoaktif değildir.
Radyum Dönemi (1910’lar – 1960’lar)
20. yüzyılın başında kadranlara radyumla karıştırılmış boya sürülmeye başlandı. Radyum, ışığa ihtiyaç duymadan kendiliğinden parlıyordu. Birinci Dünya Savaşı’nda askerlere verilen saatlerde yaygın olarak kullanıldı. ABD’de bu boyayı fırçalarla kadranlara süren genç kadınlar, fırçalarının ucunu dudaklarıyla sivriltmeleri söylendiği için ciddi hastalıklara yakalandı. “Radyum Kızları” olarak bilinen işçilerin açtığı davalar, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının gelişiminde dönüm noktası oldu. Radyum kullanımı 1960’larda büyük ölçüde sona erdi.
Radyum Kızları Davası
Olayın merkezinde New Jersey’deki United States Radium Corporation vardı. Şirket, “Undark” adıyla pazarladığı parlak boyayı kadranlara sürdürmek için yüzlerce genç kadın çalıştırıyordu. İşçilere maddenin zararsız olduğu söylenmişti. 1920’lerin başından itibaren çene kemiği erimeleri ve kansızlık vakaları görülmeye başladı. Beş işçinin açtığı dava 1928’de uzlaşmayla sonuçlandı; dava, bir işverenin çalışanının meslek hastalığından sorumlu tutulabileceğini gösteren ilk örneklerden biri oldu.
Bugün Bile Radyoaktif
Radyumun yarı ömrü yaklaşık 1600 yıldır. O dönemin saatlerinin çoğu artık parlamasa da hâlâ radyasyon yayar; bu yüzden koleksiyonerler bu saatleri dikkatle saklar.
Trityum Dönemi (1960’lardan itibaren)
Yerine çok daha zayıf radyasyon yayan trityum geldi. Bu dönemin saatlerinin kadranında genellikle altta küçük bir “T” ya da “T Swiss T” ibaresi bulunur. Trityumun yarı ömrü yaklaşık 12 yıl olduğu için bu saatler bugün artık parlamıyor; ama zamanla krem ve kahverengi tonlarına dönen trityum, vintage koleksiyoncularının en sevdiği patinalardan biri.
Modern Çağ: LumiNova ve Super-LumiNova
1990’larda Japon firması Nemoto, radyoaktif olmayan, ışığı emip karanlıkta geri veren LumiNova’yı geliştirdi. İsviçre’de lisansla üretilen versiyonu Super-LumiNova bugün sektörün standardı. Kadranlarda “Swiss Made” yazısının yanında artık “T” görmemenizin nedeni bu.
Super-LumiNova Nasıl Çalışır?
Super-LumiNova, stronsiyum alüminat tabanlı fotolüminesan bir pigmenttir. Japon Nemoto & Co. firmasının 1990’larda geliştirdiği LumiNova’nın İsviçre’de lisansla üretilen sürümüdür. Radyoaktif değildir; ışığı emer, depolar ve karanlıkta yavaş yavaş geri verir. Bu yüzden ilk dakikalarda çok parlaktır, saatler ilerledikçe sönükleşir ama uzun süre okunabilir kalır.
Pigmentin farklı tonları vardır. Yeşilimsi C3 en parlak seçenek sayılır; BGW9 gündüz beyaz, gece buz mavisi görünür. Rolex 2008’den itibaren mavi parlayan Chromalight’ı, Seiko ise kendi geliştirdiği LumiBrite’ı kullanıyor.
Trityum gaz tüpleri ise bambaşka çalışır: ışığa ihtiyaç duymaz, kendi kendine parlar. Ancak trityumun yarı ömrü yaklaşık 12 yıldır; yani tüpler 10-20 yıl içinde belirgin biçimde soluklaşır.
Trityum Gaz Tüpleri
Bazı markalar ise içi trityum gazıyla dolu minik cam tüpler kullanıyor. Bu tüpler şarj gerektirmeden yıllarca sürekli parlar. Gece boyunca sabit okunabilirlik isteyen dalgıçlar ve askerî kullanıcılar arasında popüler bir çözüm.
“Fauxtina”: Eskitilmiş Görünüm
Yaşlanmış trityumun krem tonu o kadar sevildi ki markalar yeni saatlerde aynı rengi taklit etmeye başladı. Krem ya da bej renkli Super-LumiNova’ya koleksiyonerler arasında “fauxtina”, yani sahte patina deniyor. Kimileri bunu sıcak ve nostaljik buluyor, kimileri ise yapay.
Lüm Nasıl Daha Uzun ve Parlak Kalır?
Fotolüminesan bir pigmentin ne kadar parlayacağı büyük ölçüde ne kadar “şarj” edildiğine bağlıdır. Birkaç basit bilgi farkı açıkça gösterir:
- Güçlü ışık kaynağı: Doğrudan güneş ışığı ya da UV ışığı, pigmenti ev ampulüne göre çok daha hızlı ve tam şarj eder. Koleksiyonerlerin küçük UV fenerleri bu yüzden popülerdir.
- Uygulanan miktar: İndekslere sürülen katman ne kadar kalın ve genişse parlaklık o kadar yüksek ve uzun olur. Dalgıç saatlerinin lümünün güçlü olması bundandır.
- Renk: Yeşilimsi tonlar genellikle en parlak sonuçları verir. Beyaz, mavi ve özellikle krem tonlu pigmentler daha sönük kalabilir.
- Nem: Kasaya nem girmesi lümün kararmasına ve dökülmesine yol açabilir. Lümün aniden zayıflaması bazen bir su geçirmezlik sorununun işaretidir.
Vintage Saat Alırken Lüme Dikkat
Eski bir saatte lüm, saatin orijinalliği hakkında çok şey anlatır. Kadran ve ibrelerdeki lümün rengi ve yaşlanması birbiriyle uyumlu olmalıdır. Kadranı krem tonuna dönmüş bir saatte bembeyaz parlayan ibreler, ibrelerin sonradan değiştirildiğini ya da yeniden boyandığını gösterebilir.
Kadranın altındaki “T”, “T Swiss T” ya da “T < 25” ibareleri trityum kullanıldığını; yalnızca “Swiss” ya da “Swiss Made” yazması ise dönemine göre trityum sonrası pigmenti gösterebilir. 1960 öncesine ait, ibaresi olmayan ve parlamayan lüm ise radyum ihtimalini akla getirir. Bu tür saatleri incelerken kasayı açmamak ve servisini deneyimli bir ustaya bırakmak gerekir.
Saat Lümü Hakkında Sık Sorulan Sorular
Radyumlu eski bir saati takmak tehlikeli mi?
Kasası kapalı, sağlam bir saatte risk düşük kabul edilir. Asıl tehlike kasayı açmak, kadranı kazımak ya da dökülen boyayı solumaktır. Radyumlu saatlerin servisini bu konuda deneyimli bir ustaya bırakmak gerekir.
Kadrandaki “T < 25” ne anlama gelir?
Saatte trityum kullanıldığını ve toplam aktivitenin 25 miliküri sınırının altında olduğunu belirtir. 1990’ların sonuna kadar üretilen pek çok İsviçre saatinde görülür.
Super-LumiNova zamanla biter mi?
Pigment pratikte yaşlanmaz; yıllar sonra da ışıkla yeniden şarj olur. Sorun genellikle kasaya nem girdiğinde ortaya çıkar: lume kararır ya da dökülür.
Saatimde radyum olup olmadığını nasıl anlarım?
1960’tan önce üretilmiş, kadranında “T” işareti bulunmayan ve işaretleri artık parlamayan bir saatte radyum olma ihtimali yüksektir. Kesin sonuç için Geiger sayacıyla ölçüm gerekir.
Eski bir saatin lumu yenilenebilir mi?
Evet, işleme “relume” denir. Ancak vintage saatlerde orijinal lumun yenilenmesi koleksiyon değerini belirgin biçimde düşürür.
Trityum tüplü saatler ne kadar parlak kalır?
Parlaklık yaklaşık 12 yılda yarıya iner. Üreticiler genellikle 10 ila 25 yıl arasında kullanım ömrü belirtir.
Daha fazla bilgi için: Wikipedia: Super-LumiNova (İngilizce) · Wikipedia: Radium Girls (İngilizce)
Okumaya Devam Edin
- Saat Kadran Tipleri: 9 Kadran, 9 Karakter
- Saat İbre Tipleri: Dauphine’den Şırıngaya 9 İbre
- Dalgıç Saatinin Doğuşu: Fifty Fathoms, Submariner ve Okyanusun Dibi
